Prvi umetnici: Kako nas je kreativnost učinila ljudima

Najveću novotariju u istoriji čovečanstva ne predstavlja ni kamena alatka ni čelični mač, već simbolično izražavanje koje su otkrili prvi umetnici.

Uskoro je otkriveno još primera simbola i ornamenata. Henšilvudov tim je otkrio ljušture malog morskog puža vrste Nassarius, stare oko 75.000 godina i izbušene, uz dokaz da su bile nanizane. Druga otkrića su bila čak i starija: Nassarius perle datirane starosti od 82.000 godina na nalazištu Grotte des Pigeons (Golubija pećina) u Taforaltu, u Maroku; na suprotnom kraju Mediterana slične perle iz dve izraelske pećine, Kafzah i Skal, datirane starosti od 92.000 i najmanje 100.000 godina. Ponovo u Južnoafričkoj Republici tim koji je predvodio Pjer-Žan Teksije sa Univerziteta Bordo 2010. godine izvestio je o pronalasku 60.000 godina starih, izgraviranih ljuski nojevih jaja na nalazištu stenovitog skloništa Dipkluf, severno od Kejptauna. U međuvremenu iz Blombosa su nastavila da iskrsavaju nova blaga: fino izrezbarena i ukrašena alatka od kosti i dokaz da su i pre 100.000 godina pećinski stanovnici planski mrvili oker u fini prah i mešali ga sa drugim sastojcima da bi napravili smesu za bojenje. Pohranjena u ljušture školjke Halliotis midae – najstarije poznate posude – ova smesa je mogla da se koristi kao dekorativna boja za telo, lice, alatke ili odeću. Henšilvud je 2009. godine izvestio o pronalasku još komada okera i kamenja sa osmišljenim unakrsnim šarama, čija je takođe datirana starost i do 100.000 godina.

U poređenju sa umetnošću stvorenom 65.000 godina kasnije u pećini Šove i njenom lepotom od koje zastaje dah, ove rukotvorine izgledaju nerazvijeno. Ali stvoriti jednostavan oblik koji označava nešto drugo – simbol, nastao u nečijem umu, koji može da služi i drugima – deluje jednostavno tek pošto se tako nešto ostvari. Čak i više od pećinske umetnosti, ovi prvi konkretni izrazi svesti predstavljaju skok iz naše životinjske prošlosti prema onome što smo danas – vrsta preplavljena simbolima, od znakova koji usmeravaju naše kretanje duž auto-puta do venčanog prstena na prstu i ikonica na savremenim telefonima.

prvi_umetnici_1
35.000 GODINA
Figurina Venere, koja je otkrivena 2008. godine u pećini Hole Fels, u Nemačkoj, neosporno je najstariji prikaz ljudskog bića.
Otvor iznad njenog trupa ukazuje na to da je namena ovog rezbarskog dela bila da se nosi kao privezak.
Foto: Stiven Alvarez

Pogledajte galeriju fotografija

Postoji još nešto značajno u vezi sa ovim ranim afričkim i bliskoistočnim erupcijama simboličkog prikazivanja: bile su i prošle su. Perle, boja, gravire na komadima okera i jajetu noja – u svakom slučaju, ove rukotvorine se pojavljuju u arheološkom izveštaju, opstaju nekoliko hiljada godina na ograničenom prostoru, a potom nestaju. Isto to se odnosi i na tehnološke novine. Koštani vrhovi harpuna, kojih nigde nije bilo pre 45.000 godina, otkriveni su u skoro dvostruko starijim slojevima tla u Demokratskoj Republici Kongo. U Južnoafričkoj Republici izlaze na videlo dve relativno složene kulture koje prave kameni i koštani alat – Stilbej pre 75.000 godina i Hovisons Purt pre 65.000 godina. Međutim, potonja je trajala 6.000, a prva svega 4.000 godina. Nigde nije ustanovljena kultura koja se širila kroz prostor i vreme, uvećavajući obilje i raznolikost, sve do pre 40.000 godina, kada je postalo uobičajeno da se umetnost pojavljuje širom Afrike, Evroazije i Australazije. Daleko na istoku, čak na indonežanskom ostrvu Sulavesi (Celebes), nedavno se ispostavilo da su šablonski otisci šaka – za koje se nekada mislilo da su izum evropskog poznog paleolita – stari skoro 40.000 godina.

Stoga deluje neuverljivo da se kod naših afričkih predaka uključio neki genetski "prekidač" koji je u njima pokrenuo sposobnost za novi, viši nivo spoznaje koji je, kada je evoluirao, trajno izmenio ljudsko izražavanje.

Kako onda objašnjavamo ove, očigledno sporadične, plamsaje kreativnosti? Prema jednoj hipotezi, uzrok tome nije bila nova vrsta osobe već veća naseljenost ljudi, sa naglim porastima populacije, koji su izazivali kontakte između grupa. To je ubrzalo širenje inovativnih ideja, stvarajući neku vrstu kolektivnog mozga. Simboli bi pomogli u čvrstom objedinjavanju tog kolektivnog mozga. Kada je populacija ponovo pala ispod kritične mase, grupe su postale izolovane, bez mogućnosti da razmenjuju nove ideje. A inovacije, koje su bile uspostavljene, odumirale su i nestajale.

Ovakve teorije je teško dokazati jer prošlost teško otkriva svoje tajne. Međutim, genetska analiza savremenih populacija zaista ukazuje na rast populacije u Africi pre 100.000 godina. Jedno istraživanje, koje su 2009. godine sproveli Adam Pauel, Stiven Šenan i Mark Tomas sa Univerzitetskog koledža u Londonu, takođe daje izvesnu statističku potporu u pogledu sposobnosti većih populacija da stvaraju novitete. A istraživanje Džozefa Henrika, koji se sada nalazi na Univerzitetu Britanska Kolumbija, ukazuje na to da u vreme kada populacije opadaju, one sve teže održavaju inovacije koje su prethodno izumele. Žitelji Tasmanije su u rasponu od 15.000 godina pravili koštane alatke, toplu odeću i pribor za pecanje, sve dok pre 3.000 godina ovi pomaci nisu nestali iz arheoloških izveštaja. Henrik smatra da zbog podizanja nivoa mora, koje se odigravalo u periodu od pre 12.000 do pre 10.000 godina i koje je izolovalo Tasmaniju od ostatka sveta, autohtono stanovništvo od oko 4.000 pripadnika jednostavno nije bilo dovoljno veliko da bi održalo kulturne tradicije.

NASTAVAK NA SLEDEĆOJ STRANI



ostavite komentar
Inicijalizacija u toku...
U prodaji je februarsko izdanje časopisa National Geographic Srbija.