Skriveni svet Velikog rata

Zavirite u izgubljeno podzemlje Prvog svetskog rata...

Skriveni svet Velikog rata Fotografija: Džefri Guski

Ulaz je vlažna rupa u zemlji malo veća od životinjske jazbine, prikrivena bodljikavim grmljem u skrovitoj šumi na severoistoku Francuske. Pratim Džefa Guskija, fotografa i lekara iz Teksasa, koji je već istražio na desetine podzemnih prostora nalik ovome. Zajedno kroz blatnjavu rupu klizimo dole u tminu. Ubrzo se ukazuje širi prolaz kroz koji puzimo na rukama i kolenima. Svetlost baterijskih lampi sa naših glava leluja po prašnjavim krečnjačkim zidovima stogodišnjeg tunela koji pred nama ponire u mrak. Posle stotinak metara tunel se završava malenom odajom izdubljenom u krečnjaku nalik na telefonsku govornicu.

Ovde su ubrzo po izbijanju Prvog svetskog rata – koji je počeo u leto, pre tačno sto godina – nemački vojni inženjerci na smenu sedeli u potpunoj tišini, napeto osluškujući svaki zvuk koji proizvode neprijateljski kopači tunela. Prigušeni glasovi ili struganje lopata značili su da je neprijateljski minerski tim udaljen možda samo nekoliko metara i da kopa tunel za napad. Opasnost je rasla kad kopanje utihne i začuje se zvuk tihog gomilanja vreća i konzervi. To je značilo da neprijatelj postavlja eksploziv na kraju svog tunela. Najnapetija je bila tišina koja bi onda usledila. Svakog trenutka eksploziv je mogao da bude detoniran. Ili će te razneti ili živog sahraniti.

Pogledajte galeriju fotografija

Na obližnjem zidu tunela naše lampe osvetljavaju grafite koje su ostavili nemački inženjerci u ovoj „slušaonici”. Tu su njihova imena i pukovi kojima su pripadali, iznad kojih je ispisan slogan: "Gott für Kaiser!" ("Bog je uz cara!") Trag olovke deluje sveže, kao da je juče napisano. Zapravo, mekano krečnjačko i peščarno tlo francuske regije Pikardije bilo je idealno ne samo za kopanje tunela već i da vojnici olovkama beleže svoj boravak: potpisima, crtežima, karikaturama, urezima, čak i složenim reljefima. Ova podzemna umetnost relativno je nepoznata van stručnih krugova i krugova entuzijasta koji proučavaju Prvi svetski rat, kao i lokalnih zemljoposednika i gradonačelnika, od kojih je Guski mnoge lično upoznao tokom godina.

Njegove fotografije na svetlost dana iznose podzemni svet u kome su vojnici boravili u zaklonu od neprekidnog artiljerijskog granatiranja. Imena, slike žena, verske simbole, stripovske crteže i još štošta. Ovi tragovi, kaže Guski, pružaju uvid u zaboravljeni svet Prvog svetskog rata i povezuju nas sa pojedincima, vojnicima od kojih mnogi nisu preživeli strahote rovovskog rata.

Sukob je počeo jurišima konjice i uverenjem na obe strane da će sve biti gotovo do Božića. Do kraja 1914. godine nemački prodor je zaustavljen, vojske su se ukopale, a razgranata mreža rovova protezala se od obale Severnog mora sve do Švajcarske. Trka u naoružanju dovela je do prve masovne upotrebe bojnih otrova, vazdušnog ratovanja i pojave tenkova. Na zapadnom frontu milioni vojnika izginuli su u uglavnom bezuspešnim ofanzivama i kontranapadima.

Usred smrtonosne pat-pozicije Nemci i njihovi neprijatelji, Francuzi i Britanci, pribegavali su tehnikama opsadnog ratovanja, koje su vekovima dobro poznate.   Cilj je prokopati tunel ispod ključnog neprijateljskog uporišta, privući se i dići ga u vazduh; kontranapad osujetite tako što pri povlačenju uništite i svoj tunel. Na vrhuncu podzemnog rata, 1916. godine, britanske tunelske jedinice detonirale su oko 750 mina u sektoru fronta dugom 160 kilometara; Nemci su uzvratili sa oko 700 svojih mina. Brda i grebeni koji su služili kao glavne osmatračnice izbušeni su kao švajcarski sir, a eksplozije najvećih mina stvorile su ogromne kratere koji se i danas vide na pejzažu. Čak i mala mina mogla je da napravi pomor: u mreži tunela u koju smo mi upuzali Nemci su aktivirali eksploziv 26. januara 1915. godine. Poginulo je 26 francuskih pešadinaca, a 22 su ranjena.

Ali podzemni rat nije bio ograničen samo na uzane tunele. Ispod polja i šuma u regionu Pikardije nalaze se vekovna, napuštena okna podzemnih kamenoloma. Pojedina okna su toliko velika da u njih može ući na hiljade vojnika. U maglovito jutro istražujemo jedan od takvih lokaliteta na litici iznad doline reke En. Ovde nas je doveo vlasnik tog zemljišta, koje je oduvek pripadalo njegovoj porodici. Po dogovoru ne navodimo njegovo ime da bismo kamenolom zaštitili od vandala.

S ponosom nam pokazuje monumentalni reljef sa likom Marijane, klasičnog francuskog simbola slobode, koja stražari na ulazu u okno. Unutra, u tami  pećine izdubljene ljudskom rukom, naziremo niz urezanih oznaka i simbola pukova francuske vojske koji su tu našli zaklon. Nailazimo na nekoliko brižljivo uklesanih kapelica sa naslikanim verskim simbolima, oznakama vojnih činova i nazivima znamenitih pobeda francuske vojske. Vlasnik imanja nam pokazuje kameno stepenište koje od jedne kapelice vodi gore na površinu tla, pravo na liniju fronta, u pakao granatiranja i mitraljeskih rafala. "Srce mi zalupa kad pomislim na ljude koji su se popeli ovim stepenicama i nikada se nisu vratili", kaže nam.

NASTAVAK NA SLEDEĆOJ STRANI



bonus video
ostavite komentar
Inicijalizacija u toku...
U prodaji je julsko izdanje časopisa National Geographic Srbija.