Svet Sulejmana Veličanstvenog

U novembru 1987. godine National Geographic je objavio veliku istorijsku reportažu o Sulejmanu Veličanstvenom koja je i danas aktuelna.

Svet Sulejmana Veličanstvenog „Sulejman Veličanstveni”, nepoznati umetnik, druga polovina XVI veka

Sultan nad sultanima, osvajač na tri kontinenta, Sulejman I potresao je svet XVI veka  dok je uzdizao Osmanlijsko carstvo do vrhunca slave. U Evropi poznat kao Veličanstveni, a među svojim podanicima kao Zakonodavac, bio je istovremeno i odličan vojni strateg. Njegov upečatljivi monogram ili tuğra potvrđivao je mnoge edikte izdate tokom njegove 46-godišnje vladavine.

(Pogledajte galeriju)

Beše to svetski rat, Istok protiv Zapada, dve velesile zatvorene u smrtnoj borbi na kopnu i morima triju kontinenata. Sveti rat se vodio besom vere. Trupe osmanlijskog sultana, mača islama, prodirale su iz Turske u srce hrišćanske Evrope – Beograd, Budimpeštu, do samih vrata Beča. Hrišćanske i muslimanske snage sudarale su se oko Indijskog okeana, u Persijskom zalivu, na Crvenom moru, dok je Sredozemlje postalo njihova arena.

Beše to vreme kad je Kolumbo tražio zapadni put u Indiju, Vasko da Gama našao istočni oko Afrike, a Magelan povezao Zapad i Istok oplovivši zemaljsku kuglu. Doba baruta, kad su Turci izlivali topove razornije nego ikada pre i pretvarali zamkove s kulama u slikovite anahronizme.

Najveće zvezde XVI veka bili su Karlo V, habzburški vladar carske Španije, sveti rimski car i doživotni borac protiv islama; njegov makijavelistički suparnik Fransoa I, najhrišćanskiji kralj Francuske, koji bi prodao dušu Sotoni ili Turčinu za posed Milana, italijanske žile kucavice; Martin Luter, saski reformator koji je nehotice zasenio jedinstvo crkve kojoj se Karlo zarekao; Henri VIII, engleski kralj, prevrtljivi saveznik i neprijatelj sve trojice – papin branitelj vere koji je prekinuo odnose s Rimom da bi mogao da se razvede od Karlove tetke; Ivan Grozni, koji je započeo uspon Moskovljana.

U središtu te svetske pozornice jedan lik se izdizao iznad ostalih: Sulejman, vođa pravovernih, senka Boga na Zemlji, zaštitnik svetih gradova Meke, Medine i Jerusalima, gospodar nad gospodarima sveta, Istoka i Zapada... Sulejman je Osmansko carstvo doveo do vrhunca moći, vladajući iz grada „najprikladnijeg za upravljanje svetom” – Istanbula, odnosno čuvenog Konstantinopolja koji je vekovima pre osnovao Konstantin Veliki na raskrsnici puteva Evrope i Azije.

Sulejman je vladao 46 godina i doživeo 72 godine, a dugovečna vladavina bila je ispunjena pobedama, ali i zamračena tragedijama. Zbog dužnosti smaknuo je najdražeg prijatelja. Njegov najveći kavaljerski čin uzvraćen mu je četiri decenije kasnije najgorčim porazom. Pošto ga je, kako neki kažu, začarala robinja koja je zarobila njega, naredio je da mu najstarijeg sina i najizglednijeg naslednika u njegovom prisustvu zadave tetivom luka.
Potražili smo Sulejmanove pretke u istorijskom pejzažu X veka, duboko u srcu Evroazije. Peščana pijavica koja je plesala u dalekim stepama Turkmenistana prerasla je u ciklon dok se kovitlala Iranom i Irakom, te prodirala u vizantijsku Anadoliju u kasnom XI veku. Putem je pokupila islamsku veru, persijsku kulturu i strast ghazija – pograničnih heroja džihada, svetog rata protiv nevernika.

Tek krajem XIII veka na sebe skreću pažnju plemena osmanlijskih ili otomanskih Turaka. Ti sledbenici Osmana, svog prvog sultana, otrgli su severozapadnu Anadoliju od Vizantinaca i postavili svoju prvu prestonicu u Bursi. Preko Dardanela prešli su u Evropu pored Galipolja 1352. godine i ubrzo se proširili Balkanom; iz svoje nove prestonice Jedrena – bivšeg Hadrijanopolja – u Trakiju, ključnom području istorijskih pravaca preko Makedonije do Jadrana i uz dolinu reke Marice do Dunava. Pad Konstantinopolja 1453. godine potresao je Evropu. Završilo se 1.100 godina vizantijske povesti. Islamski san se ispunio.

Mehmed Osvajač, Sulejmanov pradeda, u jednoj od najambicioznijih urbanih obnova u istoriji ponovo je izgradio i nastanio grad kako bi stvorio carsku osmanslijsku prestonicu. Potomak turkmenistanskih nomada zaseo je na presto i smatrao se naslednikom svih zemalja kojima su rimski carevi nekada vladali. Hroničari su ga slavili kao novog Aleksandra. Neutaživu žeđ ghazija za svetim ratom pojačao je jasan carski cilj: san o jedinstvenom svetu ujedinjenom pod zelenim barjakom islama. Tako se cilj koji traži velike žrtve nastavio u osvajanju. Srbija, Bosna, Grčka, Albanija, Moldavija, Vlaška, Transilvanija, Krim, Dalmacija i Hrvatska osećale su njegove teške udarce. Mlečani su sa zvonika Crkve Svetog Marka mogli da vide osvajačke vatre. Mehmeda je samo smrt 1481. godine zaustavila da ne pođe u osvajanje Italije i opsade Rodosa, poslednjeg uporišta krstaša na Istoku.

S mračnom očaranošću posmatrači su pratili smrtonosnu bitku za presto. Sultanova smrt bi se držala u tajnosti dok naslednik ne stigne iz provincija do „svetog prestola”. Međutim, glasnici su mogli da budu zadržani na putu, veliki vezir je mogao da se protivi izboru svog preminulog gospodara, vojska je mogla da se uznemiri i pobuni ako novi vođa ne bi bio velikodušan sa zlatom. Prema običaju koji je sam Mehmed ozakonio, ko god bi prvi bio radosno pozdravljen, bio je vladar. Sva njegova braća su morala da umru – zadavljena svilenim gajtanom, jer je bilo svetogrđe proliti kraljevsku krv. Bolje da nekolicina umre nego da se kraljevstvo ugrozi ratovima za nasledstvo. Mehmed je započeo svoju vladavinu smaknućem svog mlađeg brata.

U to vreme pobožnost, pohlepa i okrutnost mogle su da nastanjuju isto srce, a da mu to nimalo ne zasmeta. Muslimani i hrišćani podjednako su klali, pljačkali, silovali, odvodili žene i dečake iz osvojenih gradova u ropstvo. Jedan od razloga zašto su Osmanlije  navalili na hrišćansku Evropu radije nego na istok, bio je zakon Kurana koji je korio muslimane ako međusobno ratuju.

Izuzetak je bio Iran, uporište šiitskog krivoverja i nož u leđima ortodoksnih Turaka. Kad je sultan napao Evropu, Iran ga je udario s leđa. Sunitski Turci odbacivali su iranske jeretike kao gore od hrišćana.

Sulejmanu je bilo sedam godina kad je šah Ismail doveo na vlast safavidsku iransku dinastiju koja će ga mučiti veći deo života. Vekovima razjedinjeni Iran sad je vladao novom državnom religijom i širio se nauštrb islamskih suseda. Sulejmanov otac Selim postao je nestrpljiv zbog neodgovarajućeg odgovora svog oca Bajazita II, pa ga je svrgnuo.

„Bio je svirep”, rekao je hroničar Karla V Gomara o sultanu kog je istorija nazvala Selim Okrutni. „Pogubio je oca i dva brata, mnogo nećaka i još 62 rođaka.” Takođe i sedam velikih vezira u osam godina vladavine, koje je obojio krvlju 40.000 šiitskih Turaka, pristalica šaha Ismaila.

A onda je udario na Iran. Godine 1514. razbio je vojsku šaha Ismaila kod Čaldirana i zatim poharao prestonicu Tabriz. Dopremajući plen i zarobljenike iz Tabriza, nije zaboravio umetnička dela i umetnike, koji su snažno uticali na osmanlijsku dvorsku umetnost. Potom se okrenuo na jug prema mamelucima, koji su osporavali granicu s Osmanskim carstvom. U bitkama kod Alepa i Kaira okončao je mamelučku vladavinu i ubio njihovog sultana.

„Selimovo osvajanje Sirije i Egipta udvostručilo je veličinu carstva”, kaže mi profesor Abdul Aziz Navar sa Univerziteta Ain Šams u Kairu. Tada se carstvo u obliku polumeseca proširilo oko istočnog Sredozemlja, povezujući se s Berberskom obalom na zapadu i obalama Crvenog mora na jugu. „Preuzimanje kalifata dalo je osmanlijskim Turcima veliki ugled. Postali su duhovni i svetovni predvodnici islama”, dodaje. „Ali nosili su i ’islamski teret’ – morali su da se brane od dva zla, jeretika i nevernika.”

Egipat im je doneo mnoge prednosti. Postao je žitnica Osmanlijskog carstva – kao što je bio i Rimu. Bio je najveći izvor prihoda i baza za pohode prema istočnim morima.

Život s ocem imao je teških trenutaka, čak i u Trapezuntu, opevanom karavanskom gradu na Crnom moru, kojim je Selim upravljao kao princ kad je Sulejman rođen 1494. godine. Tu je dečak učio juvelirski zanat od osornog

Grka Konstantina. Običaj je nalagao da se princ iz osmanlijske kuće obuči u veštini nekog zanata, jednako kao i veštini upravljanja i ratovanja.

Selim je dečaka u tinejdžerskom dobu poveo preko Crnog mora do Krima. Sulejmanova majka Hafsa verovatno je onde bila princeza, pa je poslata u Istanbul kao danak kad je kan postao osmanlijski vazal – i tu je privukla

Selimov pogled. Imala je jak uticaj na Sulejmana, što se pokazalo kad ih je Selim ostavio da se bore za presto. Verovatno je na Krimu Hafsa za Sulejmana kupila dve čerkeske robinje koje su odveli u Manisu, u plodnu dolinu pokraj Egejskog mora, gde je Sulejman bio namesnik kada je Selim 1512. godine osvojio tron.

Manisa je bila ugodno mesto, uljuljkano između smeđih brda s obraslim ruševinama drevne Magnezije. Tu mu je miljenica Mahidevran Gilbahar – ’prolećna ruža’ – podarila sina, Mustafu.



bonus video
ostavite komentar
Inicijalizacija u toku...