-  

Članci

100 godina od Drugog balkanskog rata

Fotografija: Udruženje za prikupljanje i prezentaciju istorijske građe “Foto muzej”, Beograd
Fotografija: Udruženje za prikupljanje i prezentaciju istorijske građe “Foto muzej”, Beograd

Alati

Veličina slova: Decrease font Enlarge font
emailPošalji prijatelju
AUTOR: Nikola Bura

Na nekoliko koraka od severnog zida znamenite Crkve Svetog Ahilija u Arilju, na negovanom travnjaku crkvene porte nalazi se spomenik sa čitko uklesanim natpisom:

Vojniku I čete III bataljona 17. pešadijskog puka Gojku Lečiću, rođenom 1890. godine, učestvovao u oba rata 1912. i ’13. god. koji 19. juna 1913. godine poginu  u borbi sa Bugarima na Bregalnici, spomenik podižu  supruga Angelina i otac Mlađen.

„Ali Gojko nije tu i sahranjen. Kao i više njegovih drugova iz rodnog kraja koji su poginuli u Bregalničkoj bici, kojom je odlučen srpsko-bugarski sukob i ishod Drugog balkanskog rata, pokopan je na bojnom polju”, kaže sveštenik ariljske crkve Vidoje Simić.

Po završetku rata ostaci većine poginulih srpskih vojnika premešteni su iz privremenih grobnica u spomen-kosturnicu koju su na bregu Kalenica kod Štipa, iznad same kasarne, podigli svojim prilozima vojnici, podoficiri i oficiri tadašnjeg štipskog garnizona. Kada su 1941. godine, kao nemački saveznici, Bugari okupirali grad, srušili su ovu spomen-kosturnicu, da bi posle rata razbacane kosti srpskih vojnika bile sakupljene i u drvenim buradima pokopane u blizini grobljanske Crkve Svete Trojice u naselju Novo Selo. Danas taj deo groblja prekrivaju ostaci porušenih spomenika i drugi šut, dok ni najstariji radnici na štipskom groblju nisu znali da nam pokažu tačno mesto počivanja srpskih vojnika.

Vojnik Gojko Lečić poginuo je trećeg dana Bregalničke bitke, koja se vodila od 30. juna do 9. jula (od 17. do 25. juna po starom kalendaru) 1913. godine. Tačne okolnosti njegove pogibije nisu zabeležene, ali je u ratnim dnevnicima srpske vojske ostalo zapisano da je do bitke došlo iznenada, usred pregovora za mirno rešenje teritorijalnog spora oko Vardarske Makedonije, kada su bugarske trupe usred noći napale srpske položaje na reci Bregalnici.

NEPUNU GODINU DANA RANIJE četiri balkanske kraljevine – Srbija, Crna Gora, Grčka i Bugarska – započele su kao saveznice rat za konačno oslobođenje svojih sunarodnika koji su vekovima obespravljeno živeli pod Osmanskim carstvom. Ratna dejstva su trajala od 8. oktobra do 3. decembra 1912. godine, kada je potpisano primirje. Ali uprkos apsolutnoj pobedi, zemlje Balkanskog saveza morale su da pri podeli teritorija uvaže i interese tadašnjih evropskih sila (Austrougarske, Nemačke, Rusije, Francuske, Italije i Velike Britanije), pa su prihvatile njihovu inicijativu da već 16. decembra u Londonu započnu pregovore o miru. Zbog nastavljenih sukoba zaraćenih strana (bitke na Janjini u Epiru, Skadru i Jedrenu u plodnoj Trakijskoj ravnici), kao i sukoba interesa velikih sila i zemalja Balkanskog saveza, pregovori o miru trajali su tri puta duže od samog rata, da bi konačno 30. maja 1913. godine bio potpisan Londonski mirovni ugovor, kojim je i zvanično okončan taj, kasnije nazvan, Prvi balkanski rat.

Završetkom Prvog balkanskog rata Osmansko carstvo je konačno potisnuto sa Starog kontinenta. Bila je to istorijska i civilizacijska prekretnica, ne samo za zemlje Balkana već i za Evropu u celini, na koju se čekalo od 1683. godine kada je veliki vezir Kara Mustafa pretrpeo težak poraz pod Bečom. Ali predstavnici velikih sila su na pregovorima u Londonu zaboravili na taj doprinos balkanskih zemalja, pa pod pretnjom sile nisu dozvolili da se mirovnim sporazumom ozvaniči stanje na terenu. Tako je srpska vojska morala da se povuče sa Jadrana (luke Drač) posle pomorske demonstracije sile koju su izvršili austrougarski, francuski, nemački, engleski i italijanski razarači, dok je u interesu zapadnih sila stvorena nova država Albanija.

NAKON GUBITKA IZLASKA NA MORE Srbija se osećala oštećenom, te je nagovestila reviziju ugovora o savezništvu sa Bugarima iz 1912. godine, predlažući da svako zadrži osvojene teritorije iz Prvog balkanskog rata, a da u slučaju spora arbitrira ruski car, kako je bilo i predviđeno istim dokumentom. Ali Bugari su bili izričito protiv. Ne uvažavajući činjenicu da im je srpska vojska pomogla u odlučujućim bitkama (naročito u bici za Jedrene), što ju je koštalo 17.000 mrtvih vojnika, Bugari su tražili da od ukupno 130.000 km2 oslobođenih u ratu, njima pripadne čak 85.000 km2 ili dve trećine, dok su za Vardarsku Makedoniju, koju je Srbija tražila zbog svog življa (doduše, u etnički izmešanom prostoru) i direktnog prolaza do solunske luke, rekli da je „reč o čisto bugarskim krajevima i gradovima”.

I srpski i bugarski oficiri tražili su da se spor reši silom. I dok se srpski predsednik vlade odupro zahtevima svojih oficira, na drugoj strani, kralj Ferdinand od Saks-Koburg Gote, nemački princ koji je zalaganjem Austrougarske izabran za bugarskog vladara, jedva je dočekao takvu inicijativu. I ovoga puta podržan iz Beča, naredio je iznenadni napad na srpske položaje na reci Bregalnici, u nameri da brzim dejstvima svoje vojske istera Srbe iz Makedonije.

VEST O BUGARSKOM NAPADU stigla je u Beograd oko 10 sati pre podne, u vreme kad je srpski premijer Nikola Pašić u Narodnoj skupštini objašnjavao razloge prihvatanja arbitraže ruskog cara. Pročitavši tekst depeše koju je doneo kurir iz Vrhovne komande, Pašić je odjurio kralju Petru na konsultacije, ne krijući zadovoljstvo što su Bugari prvi napali. Istoričar Vladimir Ćorović će kasnije povodom toga napisati: „Srbija nije prihvatila rat s Bugarskom da osvaja njeno područje nego je, napadnuta, htela da odbrani i osigura ono na šta je mislila da ima svoje nacionalno pravo.”

Tako je samo mesec dana nakon formalnog završetka Prvog balkanskog rata započeo i Drugi balkanski rat. Ali prednost iznenadnog napada i znatnu brojčanu premoć bugarski generali anuliraju velikom strateškom greškom: u očekivanju brze intervencije zapadnih sila u njihovu korist razvlače trupe da bi zaposeli što veću teritoriju i nakon odlučnog srpskog otpora i protivnapada trpe veliki poraz. Zapovedniku četvrte armije u begu kralj upućuje sledeću poruku: „Tražim da umrete sa svojom armijom i da spasete čast Bugarske i moju.”  S druge strane, radi svojih teritorijalnih pretenzija Bugare napadaju Grci, a zatim i Turci, koji u borbi vraćaju deo izgubljenih teritorija (što izaziva osetno uzbuđenje u Evropi), da bi rumunski napad na nezaštićenu bugarsku pozadinu priveo kraju Drugi balkanski rat.

BUKUREŠKIM MIROVNIM UGOVOROM (pregovori su trajali od 30. jula do 10. avgusta 1913. godine) Srbija je dobila Vardarsku Makedoniju, Kosovo i istočni deo Raške oblasti, čime je teritorijalno gotovo udvostručena (sa 48.300 km2 na 87.800 km2), dok joj se broj stanovnika povećao sa 2,9 na 4,5 miliona, Crna Gora je dobila deo Metohije i Raške oblasti i Vasojeviće, Grčka – deo Trakije, Egejsku Makedoniju, Epir i neka ostrva, Rumunija – južnu Dobrudžu, Turska je posebnim mirom uspela da povrati Jedrene i deo Trakije, dok je Bugarska izgubila skoro sve teritorije zadobijene u Prvom balkanskom ratu, izuzev dela Pirinske Makedonije i skromnog pristupa severnoj obali Egejskog mora.

Dan po potpisivanju mirovnog ugovora, 11. avgusta 1913. godine, u beogradskoj Sabornoj crkvi održano je u prisustvu srpskog kralja svečano bogosluženje, a u nedelju 24. avgusta prestolonaslednik Aleksandar se na čelu svoje Prve armije, koja je dobila bitku na Bregalnici, svečano vratio u Beograd. Istoga dana otkriven je na Beogradskoj tvrđavi spomenik rodonačelniku kraljevske dinastije Karađorđu Petroviću, da bi zatim duž prepune glavne prestoničke ulice bio održan svečani defile pobedničke vojske iz oba balkanska rata.

A TAMO PREKO SAVE I DUNAVA, na austrijskoj strani, ravnicom sve do Zemuna, mogla se preko celog dana čuti od Beograda muzika i prštanje prangija, a uveče videti i veliki vatromet. Utisak je prenet sve do Beča gde je tamošnja politička i vojna elita smatrala da je srpskim pobedama u balkanskim ratovima učinjen i snažan zamah „ujedinjenju jugoslovenske rase”, opasnoj brani germanskom prodoru na Istok, te je neophodno zbog toga što pre ući u rat sa Srbijom. Trebalo je samo sačekati povod, poput onog koji će se dogoditi na Vidovdan 1914. godine.

Autor Nikola Bura i redakcija časopisa National Geographic Srbija se zahvaljuju Slobodanu Mandiću i Istorijskom arhivu Beograda, Udruženju za prikupljanje i prezentaciju istorijske građe „Foto-Muzej” iz Beograda, Oliveri Stefanović i Narodnoj biblioteci Srbije na nesebičnoj pomoći i podršci u realizaciji ove priče.

Inicijalizacija u toku...